శ్రీభగవానుడు చెపుతున్నాడు.

"కర్మఫలాసక్తి లేకుండా కర్మాచరణం చేసేవాడే, నిజమైన సంన్యాసి - నిజమైన యోగి. కాని కేవలం అగ్నికార్యం మానినంత మాత్రాన సంన్యాసి కాడు. క్రియలు త్యజించినంత మాత్రాన యోగికాడు. (1)

అర్జునా! సంన్యాసమే యోగం అని తెలుసుకో. సంకల్పం విడవని వాడు ఎవడూ యోగి కాలేడు. (2)

యోగిస్థితి పొందాలనుకొనే మునికి (నిష్కామ) కర్మయే కారణమవుతుంది. (అది చిత్తశుద్ధి కలిగిస్తుంది). యోగారూఢుడయిన ధ్యాన నిష్ఠునికి కర్మత్యాగమే జ్ఞాన పరిపాకానికి కారణంగా చెప్పబడింది. (3)

ఇంద్రియ భోగాల మీద, కర్మల మీద ఆసక్తుడు కాకుండా సంకల్పాలన్నీ విడిచిన వాడే యోగారూఢు డని చెప్పబడుతుంది. (4)

ఈ సంసారం నుండి మానవులు తమను తామే ఉద్ధరించుకోవాలి. అంతేకాని అధోగతి పొందరాదు. ఆత్మయే తనకు బంధువు. ఆత్మయే శత్రువు. (5)

మనస్సును, ఇంద్రియాలను, శరీరాన్ని జయించిన జీవుడు తనకు తానే మిత్రుడు. అలా జయింపనివాడు శత్రువు. జితేంద్రియునకు మనస్సు, ఇంద్రియాలు, శరీరమూ ముక్తికి సహకరిస్తాయి. కాని వానికి అవి శత్రువులవలె ప్రవర్తించి ఆటంక పరుస్తాయి. (6)

జితేంద్రియుడు, ప్రశాంతుడు అయిన సంన్యాసి శీతోష్ణాలను, సుఖ దుఃఖాలను సన్మానావమానాలను పొందేటప్పుడు కూడ పరమాత్మ అతనికి సాక్షాత్కరిస్తాడు. (7)

శాస్త్రజ్ఞానంతోను, అనుభవంతోను సంతృప్తి పొందిన అతడు నిర్వికారుడు, జితేంద్రియుడై ఉంటాడు. అతడు మట్టిని, రాతిని, బంగారాన్ని సమానంగా చూస్తాడు. అతడు యోగి. (8)

సుహృదులు, మిత్రులు, శత్రువులు, ఉదాసీనులు, మధ్యస్థులు, ద్వేషింపదగినవారు, బంధువులు, సాధువులు, పాఫులు - వీరందరియందు సమబుద్ధికలవాడు శ్రేష్ఠుడు. (9)

శరీరేంద్రియ మనస్సులను వశపరచుకొని, ఆశారహితుడై, పరిగ్రహశూన్యుడైన యోగి ఏకాంత ప్రదేశంలో కూర్చుండి, ఆత్మను సదా పరమాత్మయందు లగ్నం చెయ్యాలి. (10)

శుభ్రమన ప్రదేశంలో దర్భాసనం, జింక చర్మం, వస్త్రం ఒకదానిపై ఒకటి పరిచి, బాగా ఎత్తూ, బాగా పల్లమూ కాకుండా సమమైన ఎత్తుగా, స్థిరమన ఆసనం ఏర్పరచుకోవాలి. (11)

ఆ ఆసనం మీద కూర్చొని చిత్త, ఇంద్రియ వ్యాపారాలను వశపరచుకొని, ఏకాగ్ర మనస్సుతో అంతఃకరణ శుద్ధికోసం ధ్యానసాధన చెయ్యాలి. (12)

శరీరం, మెడ, శిరస్సు - వీటిని నిటారుగా, నిశ్చలంగా, స్థిరంగా ఉంచుకొని, దిక్కులు చూడకుండా, తన ముక్కు చివర (కనుబొమల మధ్య) దృష్టి నిలపాలి. (13)

ధ్యాన యోగి ప్రశాంత మనస్సుతో, నిర్భయంగా బ్రహ్మ చర్యం పాటిస్తూ, మనో నిగ్రహంతో నాయందే ఆసక్తుడై ఉండాలి. (14)

యోగి ఇలా నిరంతరంగా సమాహితుడై, మనస్సును వశపరచుకొంటే నా అధీనంలోని నిర్వాణ రూప మయిన శాంతిని పొందుతాడు. (15)

అతిగా తినేవానికి ధ్యానం కుదరదు. అలాగే ఏమీ తినని వానికీ కుదరదు. ఎక్కువ నిద్రపోయే వానికీ కుదరదు. నిద్రలేని వానికి ధ్యానం కుదరదు. (16)

తగిన ఆహార విహారాలు, కర్మాచరణం, జాగ్రత్స్వప్నాలు - యథాయోగ్యంగా వీనిలో ప్రవర్తించే వానికి దుఃఖ నాశకమైన యోగం సిద్ధిస్తుంది. (17)

చిత్తం వశపరచుకొని, పరమాత్మయందే నిలిపినవాడు ఏ భోగం మీదా కోరికలేకుండా యోగ యుక్తుడవుతాడు. (18)

గాలి వీచని చోట ఉన్న దీపం వలె యోగివశంలో ఉన్న చిత్తం ధ్యాననిమగ్న మయినపుడు నిశ్చలంగా ఉంటుంది. (19)

యోగసాధనచేత నిగ్రహింపబడిన చిత్తం ఎక్కడ ఉపరమం పొందుతుందో, ఏ స్థితిలో ఆత్మచేత ఆత్మను దర్శిస్తూ, ఆత్మలోనే సంతోషిస్తూ ఉంటుందో... (అది యోగం అని తెలుసుకో) (20)

ఏ స్థితిలో (యోగి) బుద్ధిచే గ్రహించే, ఇంద్రియ గోచరం కాని అనంతమైన ఆనందాన్ని పొందుతాడో, ఎక్కడ నుండి బయటకు రావటానికి ఇష్టపడడో ఆ స్థితిలో ఉండటం (యోగం అని తెలుసుకో) (21)

ఏ స్థితిని పొందిన తరువాత ఇతర లాభాలను గొప్పగా భావించడో, ఏ స్థితిలో ఉండి మహాదుఃఖాల వలన కూడా చలింపడో ( ఆ స్థితి యోగం అని తెలుసుకో) (22)

దుఖం పూర్తిగా తొలగిపోయే ఆ స్థితిని 'యోగం' అని గ్రహించాలి. విసుగు చెందని చిత్తంతో, పట్టుదలతో ఆ యోగాన్ని అభ్యసించాలి. (23)

సంకల్పంతో పుట్టే కోరికలన్నిటినీ పూర్తిగా విడిచి, మనసుతోనే ఇంద్రియ సముదాయాలను పూర్తిగా నిగ్రహించి, దైర్యంతో కూడిన బుద్ధితో మెల్లమెల్లగా ఉపరతం చెయ్యాలి. ఆ మనస్సును ఆత్మలో నిలిపి ఇతరమయిన దానిని ఆలోచింపరాదు. (24,25)

చంచలమయిన మనసును పరుగులు తీసే చోటుల నుండి మళ్లించాలి. ఆత్మకు వశం చెయ్యాలి. (26)

ప్రశాంత చిత్తుడై, మోహాదులు లేకుండా, పాపరహితుడై, బ్రహ్మభావం పొందిన యోగి బ్రహ్మానందం పొందుతాడు. (27)

ఇలా మనసును సదా యోగంలో నిలిపినవాడు పాపరహితుడై, అనాయాసంగా (తేలికగా) బ్రహ్మానుభూతిని, మోక్షాన్ని పొందుతాడు. (28)

ఇటువంటి యోగంతో కూడినవాడు తనను సర్వభూతాలలోను, సర్వభూతాలను తనలోను చూడగలడు. అపుడు అన్నిటా అతడు సమదర్శనం చేయగలడు. (29)

అంతటా నన్ను చూడగలిగి, సర్వమునూ నాలో చూడగలవానికి నేను కనపడకుండా ఉండను. నాకు అతడు కనపడకుండా ఉండడు. (30)

సర్వప్రాణులలో ఉన్న నన్ను బ్రహ్మభావంతో భజించే యోగి ఏ అవస్థలో ఉన్నా నాలోనే ఉంటాడు (ముక్తి పొందుతాడు) (31)

అర్జునా! ప్రాణుల సుఖ దుఃఖాలను తన సుఖ దుఃఖాలుగా భావించేవాడు పరమ యోగి అని నా అభిప్రాయం." (32)

వెంటనే అర్జునుడు అడిగాడు.

"కృష్ణా! నీవు సమత్వయోగం చెప్పావు. కాని మనస్సు చంచల మవటం వలన ఈ సమత్వయోగం ఎలా స్థిరంగా నిలుస్తుంది? (33)

కృష్ణా ఈ మనస్సు చంచలమయినది. దీనికి మథించే లక్షణం ఉంది. బలీయ మయినది. దృఢ మయినది. గాలిని పట్టుకోలేము. అలాగే ఈ మనస్సునూ పట్టుకోలేమని అనుకొంటున్నాను." (34)

శ్రీభగవానుడు చెపుతున్నాడు.

'అర్జునా! మనస్సు చంచల మయినదే. పట్టుకోలేము. సంశయం లేదు. కాని అభ్యాసంతోనూ, వైరాగ్యంతోనూ దాన్ని వశపరచుకోగలం. పట్టుబడుతుంది. (35)

మనసు వశపరచుకోలేనివానికి యోగ సిద్ధి కలగడం కష్టమే. కాని ఉపాయంతో వశపరచుకొన్నవానికి యోగం సిద్ధిస్తుంది." (36)

వెంటనే అర్జునుడు ఇలా ప్రశ్నించాడు. "కృష్ణా! శ్రద్ధతో యోగసాధన ప్రారంభించాక మధ్యలో యోగం నుండి మనసు చలిస్తుంది. అలా యోగ సిద్ధిని పొందని (యోగ భ్రష్టుని) వానికి గతి ఏమిటి? (37)

మహాబాహూ! బ్రహ్మప్రాప్తి మార్గం నుండి జారి, ఆధారం లేకుండా ఉభయ భ్రష్టుడై, అతడు చెదిరిన మేఘంలా నశించిపోడు కదా! (38)

కృష్ణా! నా ఈ సందేహాన్ని పూర్తిగా నివారించడానికి నీవే తగిన వాడవు. ఈ సంశయం తీర్చగలవాడు నీకంటె మరొకడు దొరకడు." (39)

శ్రీభగవానుడు చెపుతున్నాడు.

"అర్జునా! అటువంటి వానికి ఈ లోకంలో కాని, పరలోకంలో కాని వినాశం కలగదు. నాయనా! శుభంకరమయిన పని చేసే వాడెవడూ దుర్గతిని పొందడు.

యోగ భ్రష్టుడు పుణ్యాత్ముల లోకాలను పొంది, చాలాకాలం అక్కడ ఉండి, తరువాత శుచిత్వమూ, సంపద కలవారియింట పుడతాడు. (41)

లేదా జ్ఞానులయిన యోగుల వంశంలో పుడతాడు. ఈ జన్మ లోకంలో కలగడం చాలా కష్టం. (42)

పూర్వ జన్మలో ఉన్న బుద్ధిని పొంది, ఈ జన్మలో మళ్లీ సిద్ధి పొందటానికి ప్రయత్నిస్తాడు. (43)

పూర్వజన్మలో అలవాటు పడటం వలన ఇపుడు ఇష్టంలేక పోయినా యోగసాధన వైపు ఆకర్షితుడవుతాడు. తెలుసుకోవాలనుకొనే వాడు వేదంలో చెప్పిన కర్మలను దాటి, జ్ఞానఫలాన్ని పొందుతాడు. (44)

ప్రయత్నించి యోగసాధనచేసే యోగి పూర్వజన్మ సంస్కారంతో పాపప్రక్షాళనం పొంది, సిద్ధి పొంది, పరమపదం పొందుతాడు. (45)

యోగి తపస్వుల కంటె అధికుడు. జ్ఞానుల కంటె అధికుడు. కామ్యకర్మలు చేసేవారి కంటె అధికుడు. అందుచేత అర్జునా! నీవు యోగివి కమ్ము. (46)

శ్రద్ధ కలిగి నామీది చిత్తంతో నన్ను భజించేవాడు యోగులందరిలోను శ్రేష్ఠుడని నా అభిప్రాయం." (47)

ఇది శ్రీమహాభారతమున భీష్మపర్వమున శ్రీమద్భగవద్గీతా పర్వమను ఉపపర్వమున ఆత్మసంయమయోగమను ముప్పదియవ అధ్యాయము. (30) భగవద్గీత ఆరవ అధ్యాయము. (6)