అర్జునుడు అడుగుతున్నాడు. "మహాబాహూ! హృషీకేశా! కేశవా! సంన్యాస తత్త్వాన్ని, త్యాగతత్త్వాన్నీ వేరు వేరుగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను." (1)

శ్రీభగవానుడు చెపుతున్నాడు. "కామ్య కర్మలను విడవటమే సంన్యాసమని కవులు అంటారు. జ్ఞానులు సర్వ కర్మల ఫలాన్నీ విడవటమే త్యాగమంటారు. (2)

కర్మమే బంధకారణం, కనుక అన్ని కర్మలను త్యజించాలి అని పండితులు (సాంఖ్యులు) అంటారు. కాని యజ్ఞ, దాన, తపః కర్మలు త్యజింపకూడదని కొందరు (మీమాంసకులు) అంటారు. (3)

ఈ త్యాగ విషయంలో నా నిశ్చయం విను. త్యాగమే మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది. (4)

యజ్ఞ దాన తపశ్చర్యాది కర్మలు త్యజింపదగవు. ఆచరింపదగినవి. ఈ యజ్ఞ, దాన, తపస్సులే బుద్ధిమంతులను పావనం చేస్తాయి. (5)

అందుచేత అర్జునా! కర్తృత్వాభిమానాన్ని, ఫలాసక్తిని విడిచి, ఈ కర్మలు చేయవచ్చునని నా అభిప్రాయం. ఇదే ఉత్తమం. (6)

కాని నియతమైన కర్మలను విడవటం మంచిది కాదు. మోహంతో దాన్ని విడవడటం 'తామస త్యాగం' అనిపించు కొంటుంది. (7)

నిత్యమయిన కర్మలు శరీరానికి క్లేశమూ, దుఃఖమూ కలిగిస్తాయని త్యజిస్తే ఆ త్యాగం రాజసత్యాగం అవుతుంది. ఆతడు త్యాగఫలం పొందడు. (8)

శాస్త్ర విహిత కర్మలను కర్తవ్యంగా భావించి ఫలాపేక్ష, ఆసక్తి లేకుండా చేయడమే సాత్త్వికత్యాగం అనబడుతుంది. (9)

కుశలం కాని కర్మలను ద్వేషించకుండా, ఆసక్తి లేకుండా సత్త్వగుణం కలిగి, సంశయరహితుడై మేధావి అయిన వాడు నిజమయిన త్యాగి. (10)

శరీరధారులకు కర్మలను పూర్తిగా త్యజించటం శక్యం కాదు. అందుచేత (కర్మలను కాదు) కర్మఫలాలను త్యజించినవాడే త్యాగి అని చెప్పబడతాడు. (11)

చనిపోయిన తరువాత కర్మలఫలం 1) అనిష్టం 2) ఇష్టం 3) మిశ్రం అని మూడు విధాలుగా అజ్ఞులకు (కర్మ ఫల త్యాగం చేయనివారికి) కలుగుతుంది. కాని జ్ఞానులకు ఎన్నడూ కలుగదు. (12)

సర్వకర్మల సిద్ధికి అయిదు కారణాలున్నాయని కర్మకాండకు శేషమయిన వేదాంత (సాంఖ్య) శాస్త్రంలో చెప్పబడింది. వాటిని చెపుతాను విను. (13)

అధిష్ఠానం, కర్త, సాధనాలు, నానావిధ చేష్టలు, దైవం - అనే అయిదూ కర్మ సిద్ధికి కారణాలు. (14)

మనస్సుతో, వాక్కుతో, శరీరంతో మానవుడు చేసే శాస్త్ర సమ్మత కార్యానికీ, విపరీత కార్యానికీ కూడా ఈ అయిదూ కారణాలు. (15)

కర్మలన్నిటికీ ఈ అయిదే కారణం అయినా, విపరీత బుద్ధి వలన శుద్ధస్వరూపుడయిన ఆత్మను కర్మలకు కర్తగా భావించే అజ్ఞాని యథార్థం గ్రహింపలేడు. (16)

అంతఃకరణంలో కర్తృత్వ భావం లేనివాని బుద్ధి ప్రాపంచిక పదార్థాలకు, కర్మలకు అంటుకోదు. వాడు లోకాలను చంపినా వాడికి కర్తృత్వం లేదు. పాపాలు అంటవు. (17)

జ్ఞాత, జ్ఞానం, జ్ఞేయం అని కర్మప్రేరణలు మూడు విధాలు. కర్త, కరణం, క్రియ అని కర్మ సంగ్రహాలు మూడు రకాలు. (18)

గుణబేధాలు సాంఖ్యశాస్త్రంలో జ్ఞానం, కర్మ, కర్త అని మూడు విధాలుగా చెప్పబడ్డాయి. వాటిని చెపుతాను విను. (19)

ప్రాణులన్నిటిలోనూ వేర్వేరుగా కనిపించే పరమాత్మ విభాగరహితుడై సమభావంతో నిలిచినట్లు జ్ఞాని చూస్తాడు. అతని జ్ఞానం సాత్త్వికజ్ఞానం అని తెలుసుకో! (20)

ప్రాణులన్నిటిలోని వివిధ భావాలనూ వేర్వేరుగా భావించేవారి జ్ఞానం రాజసజ్ఞానం అని తెలుసుకో! (21)

శరీరమే సమస్తమూ అని భావించే, హేతురహితమై, అర్థరహితమై, తుచ్ఛమైన విపరీత జ్ఞానం తామసజ్ఞానం అంటారు. ( ఈ మూడూ జ్ఞాన భేదాలు) (22)

(ఇక కర్మ భేదాలు మూడు)

కర్తృత్వాభిమానం కాని, ఫలాసక్తి కాని లేనివాడు రాగద్వేషాలు లేకుండా చేసే శాస్త్రవిహిత కర్మను సాత్త్విక కర్మ అంటారు. (23)

అహంకారి భోగలాలసతతో చేసే ఆయాస పూర్వక కర్మ రాజసకర్మ. (24)

పరిణామం, హాని, హింస, పురుషశక్తి చూడకుండా కేవలం అజ్ఞానంతో ఆరంభించే కర్మ తామసకర్మ. (25)

(ఇవి కర్తృభేదాలు) ఆసక్తి, అహంకారం లేకుండా ధృతి, ఉత్సాహాలతో కూడి, లాభనష్టాలకు హర్షవిషాదాలు పొందని కర్త సాత్త్విక కర్త. (26)

ఆసక్తి కలిగి కర్మఫలాలు ఆశించేవాడు, లోభి, ఇతరులను హింసించేవాడు, అపవిత్రుడు, హర్ష శోకాలకు లోనయ్యే కర్త రాజసకర్త. (27)

ఏకాగ్రత లేకుండా, బాలునివలె అవివేకి, మూర్ఖుడు, ధూర్తుడు, ఇతరుల పనులు పాడుచేసేవాడు, అలసుడు, విషాది, ధీర్ఘసూత్రుడు అయిన కర్త తామసకర్త. (28)

ఈ గుణాలను బట్టి బుద్ధి, ధృతి కూడ మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. వీటిని గూర్చి సంపూర్ణంగా విడివిడిగా చెపుతాను విను. (29)

ప్రవృత్తి, నివృత్తి మార్గాలను, కర్తవ్యాకర్తవ్యాలను, భయాభయాలను, బంధ మోక్షాలను తెలుసుకొనేవాని బుద్ధి సాత్త్విక బుద్ధి. (30)

ధర్మాధర్మాలు, కార్యాకార్యాలు - వీని యథార్థ తత్త్వాన్ని తెలుసుకోలేని బుద్ధిని రాజసబుద్ధి అంటారు. (31)

తమోగుణం ఆవరించి, అధర్మాన్ని ధర్మంగాను, ఇతర విషయాలను కూడ విపరీతంగాను భావించే బుద్ధిని 'తామసబుద్ధి' అంటారు. (32)

(ఇక ధృతి భేధాలు) ఏకాగ్రచిత్తంతో మనః ప్రాణాల, ఇంద్రియాల క్రియలను శాస్త్రీయ మార్గంలో నియమించే ధృతి 'సాత్త్వికధృతి'. (33)

ధర్మ, కామ, అర్థాలను (మాత్రమే మోక్షింవిడిచి) ధరించే ధృతి, కర్తృత్వాభినివేశంతో, ఫలాకాంక్షతో ఉండే ధృతి రాజసధృతి అవుతుంది. (34)

స్వప్నాన్ని, భయాన్ని, శోకాన్ని విషాదాన్ని, గర్వాన్ని విడువలేని ధృతి 'తామసధృతి' అవుతుంది. (35)

సుఖం కూడా అలాగే మూడు విధాలు - అది విను. ఏ సుఖంలో సాధకుడు అభ్యాసంతో ఆనందిస్తాడో. దుఃఖాన్ని అతిక్రమిస్తాడో, ముందు విషంగా అనిపించినా చివరికి అమృతోపమానంగా ఉంటుందో ఆ సుఖం బుద్ధికి ప్రసన్నతను ఇచ్చే సాత్త్వికసుఖం అనబడుతుంది. (36,37)

విషయాలూ, ఇంద్రియాలూ కలవడం వల్ల సుఖం మొదట అమృత తుల్యంగా అనిపించినా, చివరికి అది విషతుల్యమవుతుంది. ఆ సుఖాన్ని రాజససుఖం అంటారు. (38)

నిద్ర, సోమరితనం, ప్రమాదం - వీటి వల్ల కలిగే సుఖం తామససుఖం అంటారు. ఈ సుఖం భోగ సమయంలోనూ, పరిణామంలోనూ ఆత్మను మోహింపజేస్తుంది. (39)

భూమిమీద కాని, ఆకాశంలో కాని, దేవతలలో కాని ప్రకృతి నుండి పుట్టిన ఈ మూడుగుణాలూ లేని ప్రాణి లేదు. (40)

చతుర్వర్ణాల వారి కర్మలూ వారి వారి స్వభావాల నుండి పుట్టిన గుణాలను బట్టి విభజింపబడ్డాయి. (41)

అంతరింద్రియ నిగ్రహం, బహిరింద్రియనిగ్రహం, తపస్సు, శుచిత్వం, క్షమ, ఆర్జవం, జ్ఞానం, విజ్ఞానం, ఆస్తిక్యం, - ఇవి బ్రాహ్మణులకు స్వభావసిద్ధమయిన ధర్మాలు. (42)

పరాక్రమం, తేజస్సు, ధైర్యం, దక్షత, యుద్ధంలో పారిపోకుండా నిలవడం, దానం, శాసించే శక్తి - ఇవి క్షత్రియ స్వభావ ధర్మాలు. (43)

కృషి, గోరక్షణం, వాణిజ్యం - ఇవి వైశ్య స్వభావధర్మాలు. సేవా రూప కర్మ శూద్రులకు స్వభావ ధర్మం. (44)

తమ తమ స్వాభావిక ధర్మ కర్మతత్పరులు సిద్ధి పొందుతారు. స్వకర్మనిరతులయిన వారు ఎలా సిద్ధిని పొందుతారో విను. (45)

ఈ ప్రాణులన్నీ ఎవని నుండి జన్మించాయో, ఎవనితో ఈ విశ్వమంతా వ్యాపించి ఉందో ఆ పరమేశ్వరుని తన ధర్మ కర్మలతో అర్చించిన మానవుడు సిద్ధి పొందుతాడు. (46)

చక్కగా ఆచరించిన పరధర్మం కంటె గుణ రహితమైన స్వధర్మమే శ్రేయస్సునిస్తుంది. స్వభావ ధర్మకర్మను ఆచరిస్తే పాపం అంటదు. (47)

దోషయుక్త మయినా స్వభావ ధర్మకర్మను విడువరాదు. అగ్ని కూడా పొగతో ఆవరింపబడి ఉంటుంది. అలాగే కర్మలన్నిటిలోనూ ఏదో ఒక దోషం ఉంటుంది. (48)

ప్రాపంచిక విషయాల మీద ఆసక్తి లేనివాడు, మనస్సును జయించినవాడు, కోరికలు (భోగకాంక్ష) లేనివాడు, (సాత్త్విక త్యాగం కలవాడు) సంన్యాసంతో నైష్కర్శ్యసిద్ధిని (బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని) పొందుతాడు. (49)

ఇలా సిద్ధిపొందినవాడు ఏ జ్ఞాన నిష్ఠను అనుసరించి పరబ్రహ్మను చేరుతున్నాడో, ఆ జ్ఞానానికి పరమనిష్ఠను పొందటానికి క్రమ పద్ధతిని సంగ్రహంగా చెపుతున్నాను విను. (50)

నిస్సంశయమైన బుద్ధితో, ధైర్యంతో శరీరేంద్రియాలను వశపరచుకొని, శబ్దాది విషయాలను పరిత్యజించి, రాగద్వేషాలు విడిచి, నిర్జన ప్రదేశంలో ఉంటూ , మితంగా భుజిస్తూ, త్రికరణాలనూ నియమించి, నిత్యమూ ధ్యానాన్నీ యోగాన్నీ అభ్యసిస్తూ, వైరాగ్యాన్ని ఆశ్రయించాలి. (51,52)

అహంకారం, బలం, దర్పం, కామం, క్రోధం, పరిగ్రహం, మమకారం విడిచి, శాంతుడయినవాడు పరబ్రహ్మ రూపాన్ని పొందటానికి అర్హుడు. (53)

అలా పరబ్రహ్మ భూతుడయినవాడు ప్రసన్న మనస్సుతో ఉంటాడు. దేనికీ శోకించడు. దేనినీ కోరడు. సర్వప్రాణుల మీద సమభావం కలిగి నా పరాభక్తిని పొందుతాడు. (54)

భక్తితో నా స్వరూపతత్త్వాన్ని గ్రహించి, నా యథార్థరూపాన్ని ఆత్మరూపంలో సాక్షాత్కరించుకొని, నాలో ప్రవేశిస్తాడు. (55)

సర్వకర్మలూ సదా చేస్తూనే నన్ను ఆశ్రయించినవాడు నా అనుగ్రహంతో శాశ్వతమూ, అక్షయమూ అయిన మోక్షం పొందుతాడు. (56)

నిండు మనసుతో సర్వకర్మలను నాకే అర్పించి, సమబుద్ధియోగాన్ని ఆశ్రయించి, నా యందు ఆసక్తితో నాయందే మనసు నిలుపు. (57)

నా మీద మనసు నిల్పితే నా అనుగ్రహంతో అన్ని కష్టాలను తరిస్తావు. అహంకారంతో ఈ మాటలను వినకపోతే నష్టపోతావు. (58)

అహంకారంతో "నేనీయుద్ధం చెయ్యను" అని అనుకోవటం వృథా. నీ స్వభావమే నిన్ను యుద్ధానికి పురికొల్పుతుంది. (59)

అర్జునా! మోహ ప్రభావంతో నీవు ఇష్టపడని కర్మను కూడా పురాకృత కర్మ (స్వభావంతో) సంస్కారంతో బంధింపబడి (నీకు ఇష్టంలేకపోయినా) చేస్తావు. (60)

అంతర్యామి అయిన ఈశ్వరుడు ప్రాణులన్నిటి హృదయాల్లోనూ ఉన్నాడు. అతడే తన మాయతో వారి వారి కర్మలననుసరించి శరీర యంత్రాలను త్రిప్పుతున్నాడు. (61)

అందుచేత అన్నివిధాల ఆ పరమేశ్వరుని శరణువేడు. అతని అనుగ్రహంతోనే పరమశాంతిని, శాశ్వతమైన పరమపదాన్ని పొందుతావు. (62)

చాలా రహస్య మయిన జ్ఞానం నీకు చెప్పాను. పరమ రహస్యమైన దీన్ని పూర్తిగా విమర్శించి నీ ఇష్టానుసారం చెయ్యి. (63)

నేను చెప్పినది పరమగోప్య మయినది. మళ్లీ చెపుతున్నా విను. నీవు నాకు మిక్కిలి ఇష్టుడవని నీకీ హితం చెపుతున్నాను. (64)

నా యందే మనసు పెట్టు. నా భక్తుడవై నన్నే సేవించు. నాకే నమస్కరించు. నన్నే పొందుతావు. నాకు బాగా ఇష్టుడవు కాబట్టి ప్రతిజ్ఞా పూర్వకంగా చెపుతున్నాను. (65)

అన్ని ధర్మాలూ విడిచి నన్నే శరణు పొందు. నేను సర్వపాపాల నుండి విముక్తుని చేసి, మోక్ష మిస్తాను. విచారింపకు. (66)

తపస్సు చేయనివానికి, భక్తుడుకానివానికి, వినాలని కుతూహలం లేనివానికి, ఇది ఎన్నడూ చెప్పకు. నన్ను చూసి అసూయ పడేవానికి ఎన్నడూ చెప్పకు. (67)

నా మీద పరమ భక్తి కలిగి, పరమ గుహ్య మయిన ఈ విషయాన్ని నా భక్తుల హృదయాల్లో నిలిపినవాడు నన్నే పొందుతాడు. సందేహం లేదు. (68)

అతనిని మించి మానవులలో ఎవరూ నాకు ప్రియతముడు ఉండడు. ఉండబోడు. (69)

ధర్మయుక్త మయిన మన సంవాదరూపమైన దీన్ని పఠించేవాడు జ్ఞానయజ్ఞం ద్వారా నన్ను పూజించే వాడని నా అభిప్రాయం. (70)

శ్రద్ధతో అసూయలేకుండా ఈ గీతను విన్నవాడు పాపవిముక్తుడై, పుణ్యాత్ములు పొందే ఉత్తమలోకాలు పొందుతాడు. (71)

ధనంజయా! నీవు దీన్ని ఏకాగ్రచిత్తంతో విన్నావా? అజ్ఞానం వల్ల కలిగిన నీమోహం నశించిందా?" (72)

అర్జునుడు చెపుతున్నాడు.

"అచ్యుతా! నీ అనుగ్రహంతో నామోహం నశించిపోయింది. పరమాత్మ విషయక స్మృతి లభించింది. సందేహం పోయి నిలిచాను. నీ మాట పాటిస్తాను." (73)

సంజయుడు చెప్పాడు.

ఈ విధంగా వాసుదేవునకు, అర్జునునకు మధ్య జరిగిన సంవాదం విన్నాను. ఇది అద్భుత మయినది. తనువు పులకించింది. (74)

వ్యాసుని అనుగ్రహంతో పరమ గుహ్యమయిన ఈ గీతను యోగేశ్వరుడయిన కృష్ణుడు అర్జునునికి చెపుతుండగా విన్నాను. (75)

రాజా! అద్భుతమూ, పుణ్యప్రదమూ అయిన కృష్ణార్జున సంవాదం మళ్లీ మళ్లీ స్మరించుకొంటూ సంతోషిస్తున్నాను. (76)

శ్రీకృష్ణుని విశ్వరూపాన్ని మళ్లీ మళ్లీ స్మరిస్తూ విస్మయం పొందుతున్నాను. అంతేకాదు మళ్లీ మళ్లీ ఎంతో సంతోషం పొందుతున్నాను. (77)

ఎక్కడ యోగేశ్వరుడయిన కృష్ణుడు, ధనుర్ధారి అయిన అర్జునుడూ ఉంటారో అక్కడ స్థిరమయిన రాజ్యలక్ష్మీ, విజయం, అభ్యుదయం, న్యాయమూ ఉంటాయని నా నిశ్చితాభిప్రాయం. (78)

ఇది శ్రీమహాభారతమున భీష్మపర్వమున శ్రీమద్భగవద్గీతాపర్వమను ఉపపర్వమున మోక్షసన్న్యాస యోగమను నలువది రెండవ అధ్యాయము. (42) భగవద్గీతలో పదునెనిమిదవ అధ్యాయము. (18)